Uz. Dr. Melike DönmezPsikiyatrist / Psikoterapist
← Yazılar

“Psikiyatrik İlaçlar Bağımlılık Yapar”

Psikiyatrik ilaçlar hakkında toplumda dolaşan söylentiler, çoğu zaman ilacın kendisinden daha güçlü etki yaratıyor. Üstelik bu söylentiler, bilgiye değil korkuya; bilime değil kulaktan dolma cümlelere dayanıyor.

En sık duyulan psikiyatrik ilaç mitlerini masaya yatıralım.

“Psikiyatrik ilaçlar bağımlılık yapar.”

Gerçek şu: Çoğu psikiyatrik ilaç bağımlılık yapmaz.1

Bağımlılık dediğimiz şey;

  • Bağımlılık yapan maddeye karşı yoğun ve kontrol edilemeyen bir istek (craving),

  • Kullanım üzerinde kontrol kaybı,

  • Aynı etkiyi yakalamak için dozu giderek artırma ihtiyacı,

  • Bağımlılık yapan maddeyi elde etmenin kişinin hayatının merkezine yerleşmesidir.

Antidepresanlar, antipsikotikler ve duygudurum düzenleyiciler bu özelliklerin hiçbirini taşımaz. Dozu artırdıkça “eskisi gibi etki etmiyor” hissi yaratmazlar. İlacı almadığınızda “onu bulmam lazım” dürtüsü doğurmazlar.

Peki birçok kişi neden korkmaktadır?

“Bu ilaçla iyi olursam onu hiç bırakamam”, “İyiliğim sadece buna bağlı olur”, “Kendi kendime iyileşmiş olmam”, “Sürekli almam gerekir”, “Bağımlı kalırım” gibi düşünceler, başka birçok tıbbi tedavide akla gelmezken konu ruh sağlığı olduğunda hızla devreye girebiliyor.

Burada iyileşme kavramını biraz ele almak gerekir. Bu yazının konusu ilaçlar olduğu için, iyileşmenin yalnızca ilaçla ilişkili kısmına dair hatalı bilgilere odaklanıyoruz. Oysa biliyoruz ki iyileşme süreci çoğu zaman çok yönlü müdahaleleri içerir. İlaç tedavisi, psikoterapi, sosyal çevrenin desteği, stresörlerin azaltılması, davranışsal öneriler, egzersiz ve beslenme bu sürecin parçalarıdır.

Psikiyatriste başvurdunuz. Değerlendirildiniz, şikâyetleriniz dinlendi; durumla ilgili tanı ya da bazen bir öngörü sizinle paylaşıldı. Semptomlarınızın bir ilaçla hafifleyebileceği düşünüldü ve size bir tedavi önerildi. Şikâyetleriniz yaşadığınız zorlanmalar, stresli olaylar ya da karşılaştığınız güçlüklerle ilişkili olabilirdi. Ya da bunların hiçbiri yokken, her şey yolundaymış gibi görünse de çeşitli belirtiler yaşıyor olabilirdiniz. Buraya herkes kendinden bir parça koyabilir.

Psikiyatrist şunu değerlendirdi: Bu durum basit müdahalelerle kendi kendine düzelebilecek bir düzeyde değildir; uzun süredir vardır, şiddetlidir ya da kişinin yaşamını belirgin biçimde etkilemektedir. Kişinin hemen bir psikoterapiye başlaması mümkün olmayabilir; mevcut durumda harekete geçmesi zor olabilir. Tüm bunlar mümkün olsa bile, ilaç desteği olmadan bu süreci atlatması güç olabilir. Bu ve benzeri birçok basamak, tüm dünyada belirlenmiş bilimsel algoritmalar doğrultusunda psikiyatristi belirli bir tedaviye yönlendirir ve öneri bu çerçevede yapılır.

Yolda yürürken ayağınızı burktuğunuzu düşünün. Belki yol bozuktu, belki yorgundunuz, belki birisi yola taş koymuştu; belki elinizden tutacak biri yoktu, belki yalnızdınız. Doktor bu burkulmayı değerlendirdi ve bunun yalnızca dinlenerek geçecek bir durum olmadığını anladı. “Burayı sarmamız lazım; sargısız üzerine basmamanız gerekir” dedi. İyileştiğinde sargı çıkarılır ve bölge yavaş yavaş kullanılmaya başlanır.

Sarılmazsa iyileşmez mi? Belki bir gün iyileşir. Ama iz bırakabilir, daha zor bir tedavi gerektirebilir, tabloyu komplike edebilir ve kişiyi tekrar düşürebilir.

Psikiyatrik bir ilaçtan yardım almak da böyledir. Tedavi başlanır; doktorun ciddi bir değerlendirmeyle belirlediği süre boyunca kullanılır ve bırakılması önerildiğinde yine planlı şekilde bırakılır. Ruhsal hastalığın kişiye daha fazla ıstırap çektirmesini, tablonun ağırlaşıp komplike olmasını bekleyemeyiz. İlaç tedavisi, kişinin zorlandığı alanları “sargısız” bırakmamak için çoğu zaman diğer iyileştirici adımlara da alan açar.

Peki akıldan geçen diğer hatalı düşünceler nelerdir?

“Arkadaşıma iyi gelen bana da iyi gelir” diyerek kendi kendine ilaç kullanmak; “İki hafta kullandım fayda görmedim” ya da “Bir kutu kullandım işe yaramadı” diyerek kendi kendine kesmek; iyi hissedilen ilk anda ilacı bırakmak; doğal takviyelerin ilacın yerini tutacağını düşünmek; “canım isterse alırım” diyerek düzensiz kullanmak; yan etkilerin hastalıktan daha kötü olduğunu varsaymak…

Bunların tümü, bilimsel bilgiye dayanmayan ve kişiyi gerçek tedaviden uzaklaştıran mitlerdir. Uzun yıllara dayanan bilimsel veriler, psikiyatrik tedavilerin de diğer tüm tıbbi tedaviler gibi, gerektiğinde ve doktor kontrolünde kullanıldığında fayda sağladığını açıkça göstermektedir.

Bilimsel veriler, uygun şekilde kullanılan psikiyatrik ilaçların riskinden çok, tedavi edilmeyen ruhsal hastalığın bedelinin ağır olduğunu göstermektedir.2 Evet, ilaç kullanmaktan korkmak anlaşılır; ancak kronik stresin çoğu zaman hiçbir uyarı vermeden kalpten bağışıklık sistemine kadar birçok sistemi yıprattığını unutmamak gerekir.3

Bu yüzden mesaj nettir: Tüm ilaçlar doktor kontrolünde başlanır, doktor kontrolünde bırakılır.

Belki de asıl soru “ilaç bana zarar verir mi?” değil; “tedavisiz kalmak benden neleri götürüyor?” olmalıdır.