Uz. Dr. Melike DönmezPsikiyatrist / Psikoterapist
← Yazılar

Anksiyete: Felaket mi, Hakikat mi?

Anksiyete çoğu zaman bir “felaket habercisi” gibi yaşanır. Kötü bir şey olacak hissi, durup dururken gelen bir huzursuzluk, zihinde dönüp duran aynı düşünceler… Ama şu önemli ayrımı en başta yapmak gerekir: Her rahatsız edici his, her tekrar eden düşünce gerçeğin kendisi değildir.

Anksiyete neyin hakikatidir?

Anksiyete, insan beyninin tehdit algılama sisteminin bir ürünüdür. Bu sistem, tarihsel olarak bizi hayatta tutmak için vardır: tehlikeyi fark etmek, önlem almak, kaçmak ya da hazırlanmak için.

Bu anlamda anksiyete hakikidir. Yani uydurma değildir, “kişinin kafasında kurması” değildir. Beyinde, bedende ve sinir sisteminde karşılığı olan bir süreçtir.

Ancak sorun şu noktada başlar: Tehdit sistemi, gerçek bir tehlikeden bağımsız olarak çalışmaya başladığında.

“Bir şey olacak” hissi neden bu kadar güçlüdür?

Anksiyetede en sık yaşanan deneyimlerden biri şudur: Somut bir neden yoktur ama zihinde güçlü bir beklenti vardır. “Kötü bir şey olacak.” “Ya başıma bir şey gelirse?” “Ya kontrolü kaybedersem?”

Bu düşünceler genellikle tekrar eder. Aynı senaryolar zihinde defalarca oynatılır. Bu sürece ruminasyon denir.

Ruminasyon çözüm üretmez, ama tehdit hissini canlı tutar. Zihin bir yangın alarmı gibi çalışır: Ortada duman olmasa bile alarm susmaz.

Önemli bir nokta şudur: Bu düşüncelerin rahatsız edici olması, doğru oldukları anlamına gelmez. Ama doğru olmamaları da, kişiyi rahatsız etmedikleri anlamına gelmez.

Anksiyete neden bazı dönemlerde artar?

Anksiyete bireysel olduğu kadar toplumsal olarak da dalgalanan bir durumdur. Belirsizliğin arttığı dönemlerde (salgınlar, savaşlar, ekonomik krizler, hızlı toplumsal değişimler) anksiyete düzeylerinin genel olarak yükseldiği görülür.

Çünkü insan zihni belirsizliği sevmez; öngöremediği durumları tehdit olarak algılamaya daha yatkındır. Bu yüzden anksiyetenin artması her zaman bireysel bir “zayıflık” göstergesi değildir; çoğu zaman yaşanılan dönemin ruhuna da bağlıdır.

Kaçınmak neden rahatlatır ama sorunu büyütür?

Anksiyete yaşayan kişiler genellikle kaygı yaratan durumlardan kaçınır: kalabalığa girmemek, yola çıkmamak, yalnız kalmamak, bedeni sürekli kontrol etmek, “tetiklenirim” diye hayatı daraltmak…

Kısa vadede bu kaçınmalar rahatlatır. Ama uzun vadede anksiyeteyi besler. Zihin, “Bak kaçtık ve bir şey olmadı” diye öğrenmez; “Bak, kaçtığımız için kurtulduk” diye öğrenir. Bu da tehdidin gerçekten var olduğu inancını güçlendirir. Böylece anksiyete, kişiyi korumaya çalışırken yavaş yavaş kişinin yaşam alanını daraltmaya başlar.

Felaket mi, hakikat mi?

Anksiyete bir felaket değildir. Ama “bir şey değil” de değildir. Gerçek bir biyolojik ve psikolojik sürece dayanır, ama her hissettirilen senaryo gerçeğin kendisi değildir.

Tedavi edilmediğinde hayatı ciddi biçimde kısıtlayabilir. Uygun şekilde ele alındığında ise yönetilebilir, hafifletilebilir ve dönüştürülebilir.

Asıl mesele şudur: Anksiyeteyi susturmaya çalışmak değil, ne zaman bir uyarı, ne zaman aşırı çalışan bir alarm olduğunu ayırt edebilmek.

Anksiyete bize her zaman doğruyu söylemez. Ama bize bir şey anlatmaya çalışır. Onu felaketleştirmek de, yok saymak da çözüm değildir. Anlamak, sınırlarını görmek ve gerektiğinde destek almak ise mümkündür.